У той самы дзень пасля абеду з'явiлася пяцёрка. Мартэн, расчырванелы ад доўгiх пацалункаў, прыняў сваiх кампаньёнаў у поўным замяшаннi. Ён папытаўся, цi закончаны iх артыкулы. Аўтары моўчкi глядзелi яму ў вочы. Нарэшце першы заявiў:

- Усё ўзважыўшы, я вырашыў быць за народ.

- Усё ўзважыўшы, - сказаў другi, - я - за рабочых!

- Усё ўзважыўшы, - выпалiў трэцi, - я - за абяздоленых!

- Усё ўзважыўшы, - працадзiў чацвёрты, - я - за масы!

- Усё ўзважыўшы, - падагульнiў пяты, - я - за рэвалюцыйны дух!

Усяго толькi некалькi дзён не бачылiся сынкi з Мартэнам. Аднак i гэтага iм хапiла, каб з карысцю для сябе падумаць. Акрамя таго, мiзэрная сума пяцьдзесят тысяч франкаў на месяц - памагла iм усвядомiць, што такое беднасць, i яны ўжо насiлi ў сабе пачуццё еднасцi з абяздоленымi, з працоўнымi класамi, з масамi. Сынкi прызналi i асудзiлi свае памылкi. Зноў сталi рэвалюцыянерамi, з чыiх радоў, як правiльна казалi бацькi, не варта было i выходзiць.

- Што з вамi робiцца? Вы ўсё-такi не кiнеце часопiс? - папытаўся Мартэн.

- Гэта будзе складана, - пачуўся адказ. - Дый часопiса "Назад" больш няма. Хапiла i аднаго нумара. Пакладзены канец гэтаму бруду! I так панасмiхалiся з вялiкiх iдэй, якiя хвалююць сэрца кожнага сумленнага чалавека. I, нарэшце, нашы бацькi маюць рацыю, калi гавораць, што нельга дасягнуць поспеху ў лiтаратуры, зневажаючы рэвалюцыю. А нам таксама хочацца, каб i пра нас сказалi, што мы - маладыя пiсьменнiкi вялiкага сэрца i шчырай душы. Так што скончана з нашым "Назад" раз i назаўсёды.

- Ну, гэта мы яшчэ пабачым! - сказаў Мартэн. - Я адзiн буду выдаваць "Назад"!



6 из 8